Алы адæмтæ дæр сæ историйы бæрæг къæпхæныл аразын райдыдтой сæ дзырдаивад. Ирон адæмæн хъæздыг æмæ дæргъвæтин истори ис. Хъæздыг у стыр цаутæ, сгуыхтдзинæдтæ æмæ трагикон хабæрттæй. Бирæ азты дæргъы нæ фыдæлтæ — алантæ — нымад уыдысты стыр, тыхджын æмæ культурон адæмыл. Уыдис сын сæхи паддзахад, уыдис сæм фыссынад дæр.
Фæлæ æртындæсæм æнусы райдыдта нæ адæмы историйы æппæты трагикондæр цау. Дыууæ æнусы дæргъы нæ адæм лæууыдысты монголты ныббырстытæ æмæ фыдазары ныхмæ, нал скъуыд сæ фыдæвзарæнты рæхыс. Ныппырх, ныххæлæттаг сын кодтой сæ паддзахад, лæгдых сæм нал баззад, фесæфтой сын сæ культурæйы цыртдзæвæнтæ. Алантæй ма чи баззад, уыдон фæлыгъдысты хæхтæм, хъæдтæм…
Уыцы уавæрты тынг фæцудыдтой нæ фыдæлтæ, райдыдта сын фыдæвзарæнты заман, цыма æндзыг баисты, уыйау сын ницыуал æнтысти. Уыцы уавæр ахаста æстдæсæм æнусы онг. Кæддæр уыцы фыддугæн кæрон æрцыди, æмæ райдыдта сæ ног истори. Зыдтой йæ, армыдзаг адæмæн раздæрау хицæнæй цæрæн кæй нал ис. Æдых паддзахад сæхи бакæнынмæ хъавыдысты Турк, Перси, Уæрæсе… Æмæ Иры дзыллæ равзæрста уырыссаг адæмимæ йæхи сбæттыны фæндаг. 1774 азы Цæгат Ирыстон барвæндонæй бацыд стыр Уæрæсейы скондмæ, 1801 азы та — Хуссар Ирыстон.
Афтæмæй нæ адæмæн райдыдта историйы ног сыф, фæзынд сæм национ хиæмбарынад, базмæлыди Ирыстоны æхсæнадон цард, фæзындысты дины скъолатæ, æстдæсæм æнусы кæрон фæзынди фыццаг ирон чиныг. Цас фылдæр цыдысты сæ рæзты фæндагыл, уыйас агуырдтой фылдæр фæрæзтæ, цæмæй Уæрæсейы культурон царды аккаг бынат бацахсой, райсой фылдæр зонындзинæдтæ. Уымæн та æппæты хуыздæр фæрæз уыд периодикон мыхуыр. «Развитие духовной жизни в национальном направлении немыслимо без родного печатного слова», — фыста Байаты Гаппо. Ирон раззагдæр интеллигенцийы фæндыд, цæмæй адæм æппæт хабæрттæ дæр кæсой сæ мадæлон æвзагыл, æмæ уæд ссæдзæм æнусы райдайæны сфæнд кодтой ирон газет рауадзын.
Уыцы арфæйаг хъуыддаг сæ къухты æфтгæ дæр бакодта — 1906 азы 23 июлы Дзæуджыхъæуы рацыд фыццаг ирон газет, хуингæ дæр афтæ кодта – «Ирон газет». Йæ саразджытæ уыдысты Æмбалты Цоцко, Гæдиаты Цомахъ, Гæздæнты Дзыбын, Кочынаты Сæбан, Хъаныхъуаты Алмахситт æмæ Уыртаты Хъамболат. Редакторæй йын равзæрстой Бутаты Аслæнбеджы. Хъæппæрисджын къорд стыр зынтæй самал кодта гæххæтт æмæ æрмæг. Газетты æрмæджытæ мыхуыргонд уыдысты латинаг дамгъæтæй. Кæд газетæн бирæ цæрæнбон нæ уыди (фараст номыры йеддæмæ дзы нæ рацыд), уæддæр йæ фæзынд уыди хуры скастау, адæмы бауагъта стыр ныфс.
«Ирон газет»-ы райгуырдæй «Рæстдзинад»-ы фæзындмæ рацыд æвддæс азы. Уыцы рæстæджы ма фæзындысты æндæр газеттæ дæр: «Ног цард», «Хабар», «Кермен»… Фæлæ дзы иу дæр цæрæццаг нæ разынди, алы æфсæнттæм гæсгæ æхгæд æрцыдысты.
Уыдоны фæстæ æппынфæстаг Ирыстоны кæрæдзийы фæдыл фæзындысты адæмæн хъæугæ æхсæнадон газеттæ. 1923 азы 14 мартъийы Цæгат Ирыстоны рацыд «Рæстдзинад»-ы фыццаг номыр, 1924 азы 1 январы та Хуссар Ирыстоны – «Хурзæрин». Ацы газетты рацыд ирон культурæйы уыд стыр фæзынд, æмæ абоны онг дæр адæммæ æнтыстджынæй хæссынц мыхуыргонд дзырд. Газеты фæзынд нæ фыдæлтæм афтæ кадджын уыди, æмæ йын куывдтæ кодтой. Мæ зæрдыл арæх æрбалæууы иу фембæлд.
Иу рæстæджы, уыдаид 2000-æм азты райдайæн, зындгонд журналист Дзампаты Мæирбег мæ фæхуыдта республикæйы зæронддæр журналисттæй иу – Тменаты Никъалайы фенынмæ, йæ ныхæстæ йын ныффыссынмæ. Æз æй уæд фыццаг æмæ фæстаг хатт федтон. Никъалайыл уæд цыдаид иу-нæуæдз азы бæрц, æддæмæ нал хызт. Мах бацыд ын тынг æхсызгон уыд. Мæирбегимæ се ‘рыгон бонтæ æрымысыдысты. Уый уыд, газет «Рæстдзинад»-ы фыццаг номыры рацыд чи хъуыды кодта, уыдонæй иу.
Куыд нын радзырдта, афтæмæй 1923 азы 14 мартъийы Дæргъæвсы хъæубæстæ куыстой быдыры. Уæд йæхиуыл цыди иу-дæс азы бæрц, æмæ уый дæр хистæртæн æххуыс кодта. Йæ къухы газет тилгæ, быдырмæ тæргæ бæхæй æрбахæццæ барæг. Йæ зæрдæ уынгæг кодта фырцинæй, афтæмæй сын фехъусын кодта, ног газет кæй рацыд. Адæм æрбамбырд сты, æмæ газет къухæй-къухмæ цыд, кæрæдзимæ хæрзæггурæггæгтæ кодтой. Уыцы къуыри хъæуы цæрджытæ ног газет «Рæстдзинад»-æн скодтой æхсæны куывд.
Уыцы мысинæгтæ дзургæйæ, Никъала ахæм æхцондзинад иста, æмæ-иу йæ цины цæссыг æркалд. Ахæм стыр цауыл нымад цыди нæ фыдæлтæм газеты, чиныджы фæзынд. Фæлæ, «Рæстдзинад» кæд цыфæнды стыр бынат бацахста мыхуыры историйы, уæддæр ирон газеты райгуырæн боныл нымад æрцыд йæ фыццаг номыр 1906 азы 23 июлы.
«Ирон газет» имела всенародный успех. Редакция получала от благодарных читателей средства для поддержки издания. Правдивое описание тяжелого положения трудового народа, разоблачение социальных пороков, критика бюрократии, последовательный интернационализм — главные черты общественной позиции, которую занимала первая национальная газета… Бесценный опыт национальной журналистики начала 20 века стал одним из краеугольных камней в фундаменте современной осетинской письменной культуры», — фыссы ахуыргонд Бзарты Руслан.
«Ирон газет» саразджытæ ахсджиагдæр хæсыл нымадтой кæсын-фыссыныл ахуыр кæнын, зонындзинæдтæ тауын, алфамбылай цы цаутæ цæуы, уыдон хъусын кæнын, зиан чи хæссы, уыцы æгъдæуттæ сафын, культурæ бæрзонддæр кæнын, Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны ‘хсæн культурон бастдзинæдтæ аразын. Ног газеты фыццаг номырты æрмæджытæ фыстой редколлегийы уæнгтæ, корректортæ дæр сæхæдæг уыдысты. Уый фæстæ номырты фæзындысты æндæр автортæ: Гæдиаты Секъа, Тхостаты Саукуыдз, Есиаты Хъамболат, Хъуылаты Афæхъо, Цæллагты Чермен æмæ иннæтæ. Кæд асæй дæр стыр нæ уыд (фараст хатты йеддæмæ нæ рацыд), уæддæр дзы йæ саразджытæ мыхуыр кæнын æрæййæфтой революцион тохмæ сидæг æрмæджытæ дæр. Æвæццæгæн, йæ цард дæр уымæн рауад цыбыр.
«Цыфæнды адæмыхаттæн дæр национ газеты фæзынд нысан кæны сæ царды æмвæзад. Ирон адæм сагъæс кодтой сæ хъысмæтыл, фæндыди сæ, цæмæй сæ ныхас уæрæхдæр хъуыса. Уымæ гæсгæ уыцы мæгуыр заман сфæнд кодтой национ газет рауадзын. Суанг Къостамæ дæр уыд уыцы фæнд, фæлæ, хъыгагæн, йæ къухы нæ бафтыди: иуæй рынчын уыди, æдзух – хастыты, иннæмæй йæм æхца нæ уыди, фæлæ, йæ фæстæ цы ирон интеллигенци фæзынд, уыдон бацархайдтой, цæмæй ирон газет рухс фена, æмæ сæ къухы бафтыди. Кæй зæгъын æй хъæуы, бынтон сæ фæндиаг нæ рауади, бирæ нæ ахаста, фæлæ йæ диссаг уыди, кæй рацыди, уый. Нæ интеллигенцийы минæвæрттæ равдыстой, ирон газетæн уадзæн кæй ис, уый. Уæды газетты фæрстыл цы æрмæджытæ рацыд, уыдон сты, ахуыр кæнын кæй хъæуы, ахæмтæ.
Æвзæр нæ уаид уыдон хицæн чиныгæй рауадзын æмæ раиртасын, газетæн йæхиуыл кæй ныффыстой, уыдонимæ сæ баиу кæнын, афтæмæй. Уыдон стыр пайда фæуиккой курсон æмæ дипломон куыстытæ фыссынæн. «Ирон газет» уыди ирон мыхуыры ногдзау, уымæ гæсгæ йын мах хъуамæ бæрзонд аргъ кæнæм. Уый куы нæ уыдаид, уæд иннæ газеттæ дæр йæ фæстæ нæ рацыдаиккой. Хъыгагæн, цы хъæздыг лæгтæ нæм уыдис, уыдон газетуадзджыты фарсмæ не ‘рбалæууыдысты, цæмæй газет цæуа. 120 азы рацыди уыцы бонæй, æмæ нæ мыхуыры историйы ацы газет баззайдзæн стыр политикон æмæ культурон цауæй. Уæд цы газеттæ рацыд, уыдонæй «Рæстдзинад» æмæ «Хурзæрин» цæрæццаг дæр уымæн рауадысты, æмæ сæм советон дуджы паддзахад йе ‘ргом раздæхта, æххуыс сын кодта. Автономон республикæ йæ къахыл куы слæууыди, уæд уадзын райдыдтой мыхуыры фæрæзтæ. «Рæстдзинад»-æн йæ равзæрдæй фæстæмæ йæ ном дæр ивд никуы æрцыди, тынг рæстдзæвин разынди, алы дуджы дæр чи фидауы, ахæм», — зæгъы Фысджыты цæдисы сæрдар Хозиты Барис.
Кæд ныртæккæ адæм фылдæр техникæйы дугмæ ахызтысты, уæддæр национ культурæйы рæзты стыр бынат ахсынц «Рæстдзинад» æмæ «Хурзæрин». Уыдонæн 1906 азы бындур чи сæвæрдта, ирон газетæн фæндаг чи ратта, уыдон стыр арфæйаг куыст бакодтой, æмæ сæ мыггагмæ стыр бузныг хъуамæ уой ирон адæм. Уыдон сæ хорз хъуыддæгтæй сæхицæн фидар мæсгуытæ самадтой, æмæ цæрдзæн сæ кад.
ДЖУСОЙТЫ Нинæ
