1100 азы сæххæст, нæ фыдæлтæ, алантæ чырыстон дин исын куы райдыдтой, ууыл. Уый уыд 917 азы, Цæгат Кавказы ма нæ фыдæлтæ Зеленчукæй Дагестаны арæнтæм зæххы тыгъдады куы цардысты, уæд. Йæ тæваг сæм хастой византиаг чырыстон дины кусджытæ. Æмæ сæм византиаг арæзтадон уагыл аразын райдыдтой аргъуантæ. Абоны Хъæрæсе-Черкесты Республикæйы æрмæст Архызы (Æрвхуыз) комы уыдонæй ис æртæ аргъуаны. Цæугæдон Архызы иннæ фарс цæхгæр хохы фахсыл та — аланты байбын ингæнтæ. Уыцы фахсыл егъау къæй-къулгондыл цалдæр азы размæ археологтæ раргом кодтой Чырыстийы уазныв. Æмæ йæ ныммыхуыр кодтой Уæрæсейы сæйраг газеттæ.
Ахуыргæндтæ куыд зæгъынц, афтæмæй амы горæт уыцы рæстæг уæды Парижæй стырдæр уыд. Ардыгæй чырыстон дин парахатгонд цыд æппæт Аланыстоныл дæр, æввахс рæтты цæрджытæй кæй фæндыд, уыдон ацы аргъуантæм цыдысты сæхиуыл дзуарæфтауынмæ. Амы дины кусджытæн фидар бастдзинæдтæ уыд Византийы сæйраг горæт Константинополимæ (ныры Стамбул).
Аргъуантæ арæзт цыд æрмæст ацы комы нæ, фæлæ Аланыстоны æндæр рæтты дæр. Махмæ дзы цы ‘рхæццæ, уыдонæй у Лабæйы (Къостайыхъæу) сæрмæ Суаны аргъуан. Алы аз дæр 6 майы йæ быны сбæрæг кæнынц Уасджеорджийы райгуырæн бон. Æмæ канд ирон адæм нæ, фæлæ амы зылды цæрæг иннæ адæмтæ дæр. Æрбацæуынц æм Стъараполы æмæ Краснодары крайты алы горæттæ æмæ хъæутæй дæр.
Аланты аргъуантæй иу та ацы зæххыл ис Тебердайы. Хуыйны Сентины аргъуан. Уым цалдæр азы размæ кодтой археологон æмæ реставрацион куыстытæ. Уый фæдыл газет «Труд» фыста: «При подготовке к реставрации византийских фресок на сводах Сентинского храма они обнаружили дату его постройки, прочитав полуистлевшие греческие письмена. Древнейший храм на территории России освящен и начал действовать 2 апреля 967 года». Уырыс чырыстон дин райстой 988 азы, алантæй 70 азы фæстæдæр.
Аланты аргъуантæ — Сентины, Суаны æмæ Дæллаг Архызы æртæ чырыстон аргъуаны — сæ рагондзинадæй, сæ архитектурæйæ сæхимæ рагæй здахынц ахуыргонд археологты, историкты, дины кусджыты, туристты, суанг фæсарæйнаг алы бæстæтæй дæр.
Чырыстон дин ирон адæмæн æцæгæлон никуы уыд. Нæ рагфыдæлтæм æй æппæты фыццаг æрбахаста Чырыстийы 12 апостолты фыццагдæр Андрей (Первозванный). Уый тыххæй загъд ис 1891 азы Мæскуыйы уагъд «Библейская энциклопедия»-йы. 2008 азы Бетъырбухы уагъд чиныг «Православие. Полная энциклопедия»-йы та фыст ис: «Симон (Петр) и брат его Андрей — галилейские рыбаки. Петр потом станет первым из апостолов и мученически умрет в Риме, а Андрей (Первозванный) будет проповедовать в Скифии и на Кавказе». Уый — нæ азнымады æртынæм азты скифтæ æмæ сæрмæтты фæстæ алантæ куы фæзындысты, уæд. Уыдон та цардысты Хъырым æмæ Цæгат Кавказы.
Уæд чырыстон дин не ‘рфидар нæ фыдæлтæ – алантæм. Цымæ цæуылнæ? Уымæн æмæ сын цы дины хорздзинæдтæ амыдтой, ахæмтæ уыдис сæхи ариаг дины дæр. Иу Хуыцаумæ кувын, адæмтæ иууылдæр иу Хуыцауы сфæлдыст кæй сты, æмхуызон сæ кæй уарзы, хъулон хъæбулау дзы кæйдæр фылдæр кæй нæ уарзы, хорз æмæ сæ æвзæрæй кæй не ‘взары. Фæлæ, се ‘хсæн æвзæртæ куы фæзыны, уæд ын уый мæтаг кæй свæййы æмæ æдзухдæр рæстдзинадыл, æмсæр-дзинадыл архайæг адæмы фарс кæй у. Уыцы хъуыдытæ æмæ æнкъарæнтыл та Чырыстийы бафтыдта, англисаг, немыцаг æмæ францусаг ахуыргæндтæ куыд зæгъынц, афтæмæй Заратустрæйы динон концепциимæ куы базонгæ, уæд уый. Уый уæд сагъæс кодта, йæхæдæг арамейаг кæй уыд, уымæ гæсгæ дзуттæгты динамонджытæ, фарисейтæ сæхи Хуыцауы æвзæрст адæмыл цæмæн нымайынц, ууыл.
Мах, ирæттæ, ирайнаг адæм кæй стæм, уый дызæрдыггаг никæмæнуал у. Заратустрæ та уыд, ирайнаг адæмты динон уырнынад чи ‘рбæстон, бабиноныг кодта, Хуыцауы комытæф кæмæ хæццæ кодта, уыцы сыгъдæг уд. Æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, уый æнцой кодта ариаг динон уырнынады бындуртыл. Ариæгтæ та ирайнæгтæ кæй уыдысты, уыцы хъуыдыйы рæстдзинад дæр дунейы бирæ зындгонд ахуыргæндтæ сфидар кодтой. 2007 азы Мæскуыйы джиппы рацыд англисаг зындгонд ахуыргонд Гордон Чайлды чиныг «Арийцы». Основатели европейской цивилизации». Уым 13-14 фæрсты фыссы: «Весьма возможно, что иранец Зороастр (Заратустрæ) оказал влияние даже на еврейских пророков в плане восприятия ими идеи божественности, которая развилась от неких племенных воззрений, а также в распространении идеи определенного миропорядка, в котором правили персонифицированные силы природы, или духи. Со всей определенностью можно утверждать, что концепция Божественного Закона или Космического Порядка связана с первыми ариями, которые появились на страницах истории примерно 3500 лет назад. Даже самые первые арии уже поклонялись, по крайней мере, одному, божеству, Небесному Отцу…”
Хуыздæр ма куыд ис зæгъæн, ирон адæм ирайнаг æмæ ариаг адæмтæй кæй сты, уый тыххæй. Мах дæр Стыр Хуыцауы хонæм нæ Фыд æмæ дзы тæрсгæ нæ кæнæм (йæ фыдæй чи тæрсы — йæхи хорз чи нæ дары, уый), фæлæ йын табу кæнæм, кувæм æм. Нымд дзы кæнæм æмæ нæхи хъахъхъæнæм фæрæдийынæй. Рæдыд чи ‘руадзы, уый та дзы кувæндоны бын, йæ зонгуытыл лæугæйæ, хатыр ракуры. Кувæм æм курæгау, мыййаг, куы фæрæдийæм, уæд нын æй æнæзонæджы хатыр бакæн, зæгъгæ.
Ирæттæ ирайнаг адæм кæй сты, ариæгтæ та ирайнæгтæ кæй уыдысты, уый дæр дызæрдыггаг нал у. Ахуыргæндтæ йæ сæ наукон куыстыты сфидар кодтой, дæнцæгтæ, бындуртæ ссардтой сæ иртасæн хъуыдыйæн. Гитлер æмæ йæ алыварс фашистон æрдонгты дæр фæндыд, ариæгтæ куы уыдаиккой, уый. Фæлæ фæндонæй ницы уайы, бындур ын куы нæ уа, уæд. Ариаг ном сыл не сбадт. Уый нæ, фæлæ ма ариæгты герб-свастикæ фæчъизи кодтой, дунейы цæрæг адæмæн æй фенад кодтой.
Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй чырыстон дин ирæттæн æцæгæлон нæу. Уымæй ирон адæм иу дины ныхмæ дæр не сты. Алы дин дæр равзæрд адæмы зæрдæ æмæ зондахасты хорздзинадæй, адæмы пайдайæн, сæ иудзинад æмæ кæрæ-дзийы æмбарындзинадæн. Рæстзæрдæ адæймæгтæ дины фæрцы адæмы æнгомдзинадыл архайынц, цæмæй сын царды зындзинæдты сæрты иумæ æмдыхæй ахизын æнцондæр уа. Фыдзондыл хæст чи у, уыдоны къухы та свæййы адæмты кæрæ-дзийыл ардауыны хотых.
Дин адæмы æнгом кæны. Уырысæн чырыс-тон дин куы нæ уыдаид, уæд сын абон ахæм стыр паддзахад нæ уаид. Нæ фыдæлтæ, алантæ дæр чырыстон динмæ се ‘ргом хуымæтæджы нæ аздæхтой. Фæлæ сæ хъысмæт æндæр рауад — тæтæры æрдонгтæ сæ бындзагъд ныккодтаиккой, нæ хæхтæ нæ куы нæ бахъахъхъæдтаиккой, уæд. Цæгат Кавказы быдырты ма баззадысты сæ аргъуантæ. Уыдон æвдисæн сты, чырыстон дин сын æцæгæлон кæй нæ уыд, уымæн.
Цгъойты Хазбийы
чиныг «Ирон æвзаг у нæ истори æвдисæг, нæ фидæн аразæг»-æй
