Куыстады, царды алыхуызон къабæзты фылдæргæнгæ цæуынц нымæцон технологитæ. Цæмæй сты хорз? Пайда сты паддзахады социалон- экономикон рæзтæн, адæмæн лæггæдты архайд кæнынц цырддæр, бизнесæн гом кæнынц ног гæнæнтæ. Уый хыгъд, нæ царды фæзынд æппæрццæг фæзындтытæ – нымæцон фæлывд митæ. Нымæцон рæзты комитеты информацион технологиты хайады сæргълæууæг, Хæххон-металлургон институты доцент Хъуылаты Маринæимæ фембæлд нæ уацхæссæг.
– Нымæцон технологиты фæрцы дуне баиу. Йæ нысан – нæ цардæй информацион æнæмбарад айсын. Кæмфæнды ма уæд адæймаг, хъуамæ йын ахуыр кæнынæн, паддзахадон, медицинон, стæй æндæр хуызы лæггæдтæ дæрддзæгмæ исынæн уа фадат. Информацийæ ‘мхуызон уæрæх пайда кæнæн уа егъау горæтæгтæн дæр, стæй бæрзондæвæрд хъæуты цæрджытæн дæр. Дзырдæн зæгъæм, социалон ахадындзинад кæмæн ис, ахæм объекттæ аразыны программæмæ хаст æрцыдысты ФАП– тæ, сифтонг сæ кодтой нымæцон техникæйæ. Афтæмæй фæзынд телемедицинæ, æмæ йæ руаджы дæсны дохтыртæй амынддзинæдтæ исынæн фадат дæтты. Нымæцон технологи у, нæ цард нын æнцондæр, æдасдæр æмæ рæстагдæр чи кæны, ахæм кусæнгарз, – зæгъы Маринæ.
Уæрæсейы регионты ‘хсæн Цæгат Ирыстон нымæцон технологитæй пайда кæныны фарстайы иннæтæй цауддæр нæу. Афтæ рауад, æмæ сæ рæзтæн республикæйы ис фидар материалон-техникон бындур. Иннæ рæтты нæма фæзындыс-
ты, афтæмæй республикæйы уыдысты оптикон цæгтæ, бастдзинады хыз. Уый фæрцы парахат кодта мобилон бастдзинад, рæзтысты интернеты провайдертæ, арæзтад цыд оптикон хаххы бастдзинадмæ гæсгæ. Ныр бастдзинад æмæ интернет кæм нæй, ахæм бынат нæм зын ссарæн у. Нымæцон технологиты рæзтæн уый стыр ахъаз фæцис.
– Нары сæрмæ бабæрæг кодтам, зын бацæуæн кæдæм у, уыцы бæрзондæвæрд хъæу Елгона. Мобилон бастдзинад æмæ дзы интернет ис. Уый ахсджиаг у, фæлæ нырма бирæ цæуылдæрты бакусын хъæуы, цæмæй вазыгджын хъуыддаг дарддæр рæза. Ирыстон архайы «Нымæцон æнæмбарад аиуварс кæнын»-ы проекты. Сæдæ минæй уæлæмæ цæрджытæ кæм ис, уыцы хъæуты схъæлæс кодтой æмæ сæм квотæмæ гæсгæ бауагътой интернет, стæй бастдзинад. Афтæ рауад Хъобаны, Дæллаг Ларсы, Тельмæнæйы хъæуты. Ростелеком Дзынагъайы сарæзта бындурон станцæ, лæггад ын кæны компани Теле-2, федералон проекты фæрцы хъæуы ис мобилон интернет. Ныридæгæн уал, хъæлæс кæнгæйæ, разæй сты Раздзог æмæ Ираны хъæутæ, уæлахиздзау нæма сбæрæг, – уавæримæ нæ зонгæ кæны хайады сæргълæууæг. Нымæцонмæ раивгæйæ, архайд айдагъ ууыл ныууадзын раст нæ уыдзæн. Афтæ дæр рауайы, æмæ рухс ахуыссы, æмæ уæд æппæт дæр æрлæудзæн. Къух исын нæ хъæуы гæххæттыл фыст информацийыл, хæдзары сойын цырæгътæ куыд дарынц, афтæ.
Иннæ ахсджиаг фарста у Ай-ти (IT) специалисттæ цæттæ кæнын, хуымæтæг дæсныйад нæу, алкæй къухы не ‘фты хорз кусæг суæвын. Льготæтæ сын дзæгъæлы нæ дæтты паддзахад. Царды алыхуызон къабæзты бындур сты IT технологитæ, сæ специалисттæ алы ран дæр хъæугæ сты. Цæттæ сæ кæнынц Хæххон-металлургон институт æмæ Хетæгкаты Къостайы номыл университеты. Бирæтæ дзы схызтысты куысты бæрзæндтæм, алы ран дæр хъæуынц, райдай бырæттæ æмбырд кæнынæй æмæ бæрзонд технологитæй фæу. Рауагъдон йæ куысты дæсны куы свæййы, уæд хорз мызд кæм ис, ахæм бынат агуры. Республикæйы та чысыл мызд фидынц, уымæ гæсгæ кусынмæ цæуынц егъау горæттæм, стæй фæсарæнтæм. Цавæрдæр аххосæгтæм гæсгæ фадат кæмæн нæй, уыдон баззайынц республикæйы. Дæрддзæгмæ чи кусы егъау компаниты, ахæм айтишниктæ дæр ис.
Сабийæ райдайынц ахуыр кæнын ацы дæсныйадыл, Ирыстоны уымæн хорз гæнæнтæ ис: кванториум, сывæллæтты нымæцон ахуырады центр IT – Куб-15, робæттæ аразыны центр æмæ æндæртæ. Стыр ахадындзинад ис алы æмвæзады олимпиадæтæ æмæ конкурстæн. Мадæлон æвзаджы тæлмацгæнæг кусы Яндексы. Технологитæй пайда кæныныл активонæй архайынц хистæртæ, зонындзинæдтæ сын раттыныл кусы къорд программæйы, хистæр кары адæймæгты разæнгардæй ахуыр кодтой Хæххон-металлургон институты студенттæ.
Нымæцон тæхнологиты рæзт æркодта фæлывд митæм, суанг фæсарæнтæй дæр ныхилынц æмæ сайынц, чи дзы пайда кæны, уыдоны. Хæрзæрæджы Ирыстоны сбæрæг сты, фæсарæйнаг цæстфæлдахджытæн сæ фæндтæ сæххæст кæнынæн бынаты чи æххуыс кодта, ахæм адæймæгтæ æртæйæ. Куыд дарддæр, афтæ граждæнты тыххæй информаци арæхдæр хаудзæн фæлдурæджджынтæм. Цæмæй ахæм цаутæ къаддæр уа, уымæн Мидхъуыддæгты министрады æмæ комитеты минæвæрттæ, республикæйы зонындзинæдты æхсæнады ‘ххуысæй цæуынц скъолатæ æмæ уагдæттæм, амонынц сын, фæлывд митæй сæхи куыд хизой, уый.
Нымæцон æхцатимæ баст фарстæн комитеты информацион хайады сæргълæууæг загъта:
– Адæм тæрсынц нымæцон æхцатæм рахизынæй, фæлæ хъуыддаг нырма рæхджы нæ уыдзæн арæзт, уымæн æмæ нæу æмбæрстгонд, цы хуызы, куыд кусдзæн, уый. Нымæцон æхца ныридæгæн ис зилдухы, Китай уымæн æвдисæн. Уæрæсейы йæм рахиздзысты, æви нæ, уый зæгъдзæн Центрон банк. Цæмæн хъæуы нымæцон æхцатæм рахизын? Цæмæй аууоны цы экономикæ ис, уымæн кæрон æрцæуа. Сусæггаг никæмæн у, бюджетæн стыр зиан кæй хæссы. Цы хуызы ис йæ ныхмæ тох кæнæн? Æрмæстдæр нымæцон æхцатæм рахизгæйæ, паддзахады бон уыдзæн æппæтмæ дæр цæст дарын. Дызæрдыг кæнын, рæхджы йæм кæй рахиз-
дзысты, ууыл,– йæ хъуыды бамбарын кодта Маринæ.
Нымæцон технологитæ зиан хæссынц, æгæр дзы чи пайда кæны, уыдонæн. Социалон хызæгты æгæр чи бады, компьютеры раз бирæ рæстæг чи æрвиты, уыдонæн у тæссаг суанг психикон низтæ расайынæй. Адæм кæрæдзийы къаддæр уынынц, лæгæй-лæгмæ къаддæр ныхас кæнынц. Уый та æвзæрæрдæм зыны æхсæнады хицæн адæймæгты ‘хсæн ахастдзинæдтыл.
ХУЫБИАТЫ Ларисæ, авторы ист къамтæ
