Не Стыр Уӕлахизмӕ аккаг ӕвӕрӕн бахастой ирон адӕмы хъӕбатыр фӕсивӕд дӕр. Уый сӕм сӕ рагфыдӕлты хӕстон традицитӕй фӕхӕццӕ. Ӕвӕццӕгӕн, уыцы ӕвирхъау хӕст дӕргъвӕтиндӕр куы ахастаид, уӕд ирон адӕмӕй мыггаг нал баззадаид, иууылдӕр сӕ цард радтаиккой Райгуырӕн бӕстӕйы сӕраппонд, афтӕ ӕнувыдӕй цыдысты хӕсты цӕхӕрмӕ. Суанг ма нӕ сылгоймӕгтӕ дӕр сӕхи нал баурӕдтой ӕмӕ ацыдысты хӕстмӕ, ӕрлӕууыдысты лӕгты ӕмрӕнхъ знӕгты ныхмӕ тохы.
Хӕсты рӕстӕджы ирон адӕмы нымӕц уыдис 334500. Уыдонӕй алы 11078 адӕймагӕй дӕр иу райста Советон Цӕдисы Хъӕбатыры ном. Дыккаг бынат ахсынц абхазӕгтӕ — уыдонӕй алы 11800 адӕймагӕй иу райста Хъӕбатыры ном, ӕртыккаг бынаты — уырыссӕгтӕ — 12203 адӕймагӕй иу райста Хъӕбатыры ном.
35 ироны райстой Хъӕбатыры нӕмттӕ. Уый тынг бирӕ у мах хуызӕн чысыл адӕмӕн, фӕлӕ дзурӕг у, нӕ разагъды фыдӕлты туг нӕ тугдадзинты кӕй ӕхсыстис, ууыл.
Йӕ сӕдӕ азы юбилейы къӕсӕрыл мӕ зӕгъын фӕнды, Ирыстоны стырдӕр ӕмӕ кадджындӕр хъӕутӕй иу, Ногиры хӕстон фӕсивӕды тыххӕй. Знӕгты ныхмӕ хӕцынмӕ чи ацыд, уыдонӕй 430 хӕстоны нал сыздӕхтысты сӕ райгуырӕн къонатӕм. Ногирӕгтӕй ис ахӕм бинонтӕ, цыппӕргай, ӕртыгай, дыгай хӕстонтӕ кӕмӕй фӕмард. Уыдонимӕ сты Булацаты Симоны, Тыбылты Гаврилы, Дзукъаты Датайы, Джиоты Сидойы, Багаты Дауиты, Багаты Сулханы ӕмӕ иннӕты бинонтӕ.
Нӕлгоймӕгты ӕмрӕнхъ балӕугӕйӕ, Фыдыбӕстӕйы Стыр хӕсты рӕстӕг Райгуырӕн бӕстӕйы сӕрвӕлтау знӕгты ныхмӕ тох кодтой ногираг хъӕбатыр сылгоймӕгтӕ Соттиты Олгӕ, Джыккайты Феня, Багаты Аннӕ, Багаты Александрӕ, Наниты Женя, Хуыбиаты Варварӕ, Гӕззаты Полинӕ ӕмӕ иннӕтӕ.
Ногирӕгтӕ сӕрыстыр сты сӕ хъӕбатыр хӕстонтӕй. Сланты Лентъо ссис Советон Цӕдисы фыццаг ирон инӕлӕрттӕй иу, Хуыбецты Никъала райста фыццаг ранджы капитаны цин.
Хӕсты знӕгты ныхмӕ тохы хъӕбатырӕй фӕмард Остъаты Алыкси. Уый размӕ Алыкси тох кодта урс финнӕгты ныхмӕ. Ирӕттӕй фыццагдӕр Советон Цӕдисы Хъӕбатыры ном кӕмӕн лӕвӕрд ӕрцыд, уый уыд Остъайы-фырт. Намысы ордены ӕртӕ къӕпхӕны кавалер ссис Коцты Аким.
Знӕгты ныхмӕ хӕцгӕйӕ, стыр ӕхсар ӕмӕ лӕгдзинад равдыста ногираг хъӕбатыр хӕстон Дзаттиаты Дмитри (Бутка). Уый фӕмард Ленинграды зӕххыл, поселок Ромашкӕ знӕгтӕй уӕгъдгӕнгӕйӕ. Уым советон рӕстӕджы йӕ номыл уыд совхоз «Джатиево». Уымӕй уӕлдай, поселок Ромашкӕмӕ хӕстӕг ис мемориал «Яблоня Джатиева».
Дзаттиаты Буткайы ном нӕ рох кӕнынц абон дӕр, йӕ цард кӕй сӕрвӕлтау радта, уыцы поселочы цӕрджытӕ. Уымӕн ӕвдисӕн у, иу рӕстӕджы Ногирмӕ Ленинграды облӕсты поселок Ромашкӕйӕ цы делегаци ссыд, уый. Сӕ разамонӕг Анатолий Буины ныхасмӕ гӕсгӕ, нӕ хъӕбатыр ӕмзӕххоны номыл поселочы астӕу ӕвӕрд ис стыр цыртдзӕвӕн, йӕ ном хӕссы се скъола, сарӕзтой йын музей.
Йӕ ном таурӕгъон ссис ӕмӕ йе сгуыхтдзинӕдты тыххӕй бирӕ ӕрмӕджытӕ фыст ӕрцыд иннӕ ногираг сахъгуырд, мидхӕсты хъӕбатыр, ӕхсарджын булкъон Гаджиты Бадилайы тыххӕй.
Нӕ намысджын фыдӕлты хӕстон намысы тырыса дарддӕр хӕсгӕйӕ, сӕхи хъӕбатырӕй равдыстой нӕуӕдзӕм азты Ногиры фӕсивӕд Хуссары дӕр ӕмӕ Цӕгаты дӕр. Хъулгъайы тыхгӕнджытӕ ногираг цӕхӕрцӕст Хуыгаты Валерийы амынӕты куы райстой ӕмӕ сӕ Карцайы Культурӕйы хӕдзары ӕхсын куы райдыдтой, уӕд уый йе ‘мхъӕуккаджы йӕ риуӕй сӕхгӕдта, ӕз, дам, дӕуӕй хистӕр дӕн, ӕз фӕцардтӕн, ды та нырма цардхъуаг дӕ ӕмӕ кӕд аирвӕзис, зӕгъгӕ. Ӕмӕ дам-иу уӕд рӕстдзинады фидиуӕг фӕу. Цы ма вӕййы, уӕдӕ, хъӕбатырдзинад?!
1992 азы мӕхъӕлон экстремисттӕ Ирыстонмӕ куы ‘рбабырстой, уӕд Дзӕуджыхъӕумӕ цӕгатӕрдыгӕй ӕрбацӕуӕн хъахъхъӕнӕг батальонӕн йӕ командир уыд ногираг, милицӕйы дӕлбулкъон Цуциты Владимир. Уыдон горӕтмӕ не ‘рбауагътой знаджы.
Цуцийы-фырт фӕстӕдӕр ссис посттӕ хъахъхъӕнӕг патрулон службӕйы полчъы командир. Радтой йын булкъоны цин, фӕлӕ ӕнӕнхъӕлӕджы ахицӕн йӕ цардӕй.
Ногиры хъӕуы фӕсивӕдӕй, службӕйы алы къабӕзты уӕвгӕйӕ, булкъоны цинтӕ чи райста, уыдоны нымӕц хӕццӕ кӕны 40-ӕй фылдӕрмӕ. Уый та дзурӕг у ууыл, ӕмӕ Ногиры хъӕуы фӕсивӕд ӕнувыд кӕй сты нӕ цытджын Райгуырӕн бӕстӕйыл.
1942 азы августы ногираг зынгхуыст суинаг поэт Абайты Хъасболаты фырт Петя йе ‘мдзӕвгӕ «Цомут тохмӕ»-йы афтӕ сидтис фӕсивӕдмӕ:
«Цӕй, цомут ныр тохмӕ, цӕй, райсӕм нӕ гӕрзтӕ,
Ыскӕнӕм нӕ риутӕй мах фидар гӕнах.
Фӕсурӕм, цӕй, тагъддӕр ызнаджы нӕ бӕстӕй,
Куыд ӕй ласа фурдмӕ йӕ туджы ӕртах!..»
Ӕмӕ сӕ хӕсты тохы сӕр макуы бахъӕуӕд, Ирыстоны, Ногиры кӕстӕрты, фӕлӕ сӕ куы бахъӕуа, уӕд та Фыдыбӕстӕйыл ӕнувыд уӕвын сӕ туджы ис, уымӕн ӕмӕ сын уый фыдӕлтӕй баззад…
Абайты Эдуард














