Цалынмæ адæймаджы фæмысынц, уæдмæ цæры зæрдæты. Мысгæ та йæ фæкæнынц йæ хорздзинæдты, йæ фæстæ цы фарны фæд ныууагъта, уый тыххæй.
Æмæ хорз бакодта Цæгат Ирыстоны гуманитарон æмæ социалон иртасæнты институт, зындгонд ахуыргонд æмæ педагог, литературæйæн аргъгæнæг æмæ йæхæдæг курдиатджын уацмыстæ фæлдисæг Тменаты Виталийы чиныг «Мæн бирæ цæуылдæрты фæндыд зæгъын…» кæй рауагътой, уымæй.Мæнæ цы фыссынц чиныджы разныхасы «Ныхас ахуыргонд æмæ поэтыл»-ы ацы институты директор, историон наукæты доктор Хъаныхъуаты Зæлинæ, институты археологийы хайады сæргълæууæг Туаллæгты Алан, ЦИПУ-йы историон факультеты декан Цуциты Аслан: «Цас фылдæр рæстæг цæуы, уыйас хуыздæр æмбарæм, уый наукæйыл куыд иузæрдыг, фырнымд æмæ зæрдæхæлар адæймаг уыд, уый. 1963 азы уый фыццаг хатт бахауд археологон экспедицимæ. Археологон къахæнтæ цы хæххон Æрхоны уыдысты, уырдыгæй 19-аздзыд лæппу æрыздæхт хæхтæм æмæ археологимæ уарзондзинады æнкъарæнтимæ. Уæд равзæрста йæ дæсныйад æмæ йыл йæ зæрдæ никуыал сивта. Цæгат Ирыстоны педагогон институты ахуыр, Мæскуыйы Советон Цæдисы Наукæты академийы Археологийы институты кандидатон диссертацийы бахъахъхъæд, этнографион æмæ археологон экспедицитæ — уыдон сты йæ наукон фæндаджы фыццаг къæпхæнтæ. Фæлæ уæд ахуыргæнджытæ æмæ æмкусджытæ бамбæрстой, иронзонынадмæ цы курдиат æрбацыд, уый.
36 азы фæкуыста Тменаты Витали Цæгат Ирыстоны наукон-иртасæн институты археологи æмæ этнографийы хайады, уыдонæй йын 21 азы разамынд лæвæрдта. ХХ æнусы фæстаг æртыццаг хайы Ирыстоны историон наукæйы рæзт баст у йæ бирæ наукон куыстытæ, цымыдисаг монографитæ «Мæрдты горæт», «Цæгат Ирыстоны историон-архитектурон цыртдзæвæнтæ», «Нарт æмæ Ноосферæ», хрестомати «Ирæтты монон культурæ» æмæ æндæртимæ.
Зындгонд ахуыргонд Тменаты Витали у коллективон куыст «Цæгат Ирыстоны истори»-йы автортæй иу, стæй «Цæгат Кавказы адæмты истори»-йы академион рауагъды фыццаг томы автор. Уый тынг бирæ тухæн кодта — монографитæ редакци кодта æмæ арæзта наукон æмбырдгæндтæ, рецензи кодта диссертацитæ æмæ æххуыс кодта æрыгон историктæн. Нæ уагъта быдырон куыстытæ дæр, разамынд лæвæрдта археологон экспедицийæн, фæстæдæр та кодта наукон-консультацион архайд.
90-æм азты Михаил Ломоносовы номыл Мæскуыйы паддзахадон университеты Специализацигонд Советы æнтыстджынæй бахъахъхъæдта докторы диссертаци æмæ кусын райдыдта ЦИПУ-йы рагон дунейы æмæ астæуккаг æнусты историйы кафедрæйы. Разамынд дæттын ын райдыдта 1998 азы. Сæдæгай студенттæ йын абон дæр хъуыды кæнынц йæ мидисджын лекцитæ Скæсæн, антикон дуг, динты истори, фæсарæйнаг бæстæты археологи, Кавказы адæмты истори æмæ традицион культурæйы тыххæй.
Дзæгъæлы йын нæ радтой РЦИ-Алани æмæ УФ-йы наукæйы сгуыхт архайæджы нæмттæ дæр. Йæ наукон архайд зындгонд уыд, фæлæ литературæйы сфæлдыстадон куыст кæй кодта, уый алчи нæ зыдта. Фыста æмдзæвгæтæ».
Йе ‘мдзæвгæтæ йын кæсгæйæ, йæ поэзийы тыххæй йæхи ныхæстæй куы зæгъон, уæд нæ фæрæдидзынæн: «Уарзондзинад мæ сахуыр кодта æмбарын æмæ аргъ кæнын бæрзонд поэзийæн. Балæвар мын кодта дунеæмбарынады æхцондзинад æмæ йе ‘мдзæвгæтæй равдисыны арæхстдзинад.
Мæ архайд баст у дунейы тæккæ рæсугъддæр Кавказы рагон истори, Ирыстоны рагфыдæлты истори æмæ культурæ ахуыр кæнынимæ. Æз фыссын уацтæ, монографитæ (уымæй æгæрон сæрыстыр дæн). Уыдоны ис хус фæлгонцтæ рагон героикон царды тыххæй. Фæлæ æдзухдæр мæ зæрдæйы зæлланг кæнынц рифмæгонд рæнхъытæ нæ дун-дунейы царды тыххæй. Мæн уыцы равгæй фæхицæн кæнын нæ фæнды, уымæн æмæ у мæ уæвынад, хъуыдытæ æмæ бæллицты иу хай».
Бацæттæ йæ кодта
Абайты Эдуард
