Мæ Хуыцауы хай – мæ хуыздæр æвдисæн, цас æнæвдæлон дæн, уымæн, фæлæ мæ гæрзтæ рабастон цалдæр уæлæнгай ныхасы уæддæр зæгъынмæ, «Рæстдзинад»-ы фарон, Цыппурсы мæйы 17 бон, цы уацхъуыдыл скъуырдтон мæхи, уый фæдыл – «Мидисджын хъуыдытæ», дам…
Уæлдай хъыгдæр та мын уый уыд, æмæ сæ ныффыссæг мæ цæсты нымад, размæцыд Фæрниаты Рая кæй у!.. О, разы дæн, мадæлон æвзагæн йе сфæлдисджытæ адæм сты.
Фæлæ ма нæм, нæ амондæн, дунейыл хъуыстгонд ахуыргонд чидæртæ дæр ис, ис ма нæм Адæмон сфæлдыстад æмæ номдзыд Нарты кадджытæ дæр, мæ къона Рая. Æмæ дын алырдыгæй дæр – цыфæнды къухбастæй дæр! – дæнцæгтæ ’рхæссон: кæд дæ зонындзинæдтыл, чи зоны, æмæ рухсдæрырдæм сахадиккой.
…Чъири; чъиритæ царвæй сæрдын; уæраджысæры чъири; чъири – фыссæн; къерегæрдæг; пирог – чъири, гуыл; ссывд…
«Ирон-уырыссаг, уырыссаг-ирон дзырдуат», йæ саразджытæ – Парсиаты Л., Гуæцæлты Л.
«Чъири; дæ чъири иннæрдæм афæлдах (ома, дам, дæ пластинкæ аив… чъири йæ дзаджджынæй хордтой æви йæ къæрисæй (дзæнæты бадинаг Вилен куыд дзырдта мæхицæн, афтæ, дам, Тæгиатæ чъиритæ сæ къæрисæй комдзаг кодтой – уæздандзинады нысан сæм уыд…); чъиритæ кувын; чъиритæ кувæндонæй æнæ куывдæй æрхæссын – «Цæй сиахсаг у уый махæн, чъиритæ кувæндонæй фæстæмæ æнæ куывдæй чи æрхаста!» – Хъайттаты Сергей. «Куырдуаты бадæг».
«Чъиритæй кæстæр ацаходы; чъирийы уæлæ – цъупп – уый уарзгæ кодтай, æз та афтæ – чъирийы уæлæ цъупп». Æгъуызарты Æхсарбег. «Куырды фырт».
«Не ’ртæ чъиримæ цыдæр хъару, цыдæр фарн ис». Бицъоты Грис. Æртыгай чъиритæй кувын; дыууæ чъирийы; æртæ æмæ дыууæ чъирийы æхсæн тыгъд быдыр и; ирон чъиритæ;
ирон чъиритæй суазæг кæнын; ирон фынг ирон чъиритæй фидауы; куывдæй кусарты сгуы æмæ нозт чъиритимæ арвитын;
уæраджы чъири; хуыны чъиритæ.
– Цы фестут, уæдæй нырмæ сымах агурын. – Дæ чъиритæ уазал ма кæнæнт, мыййаг? – Æнæ чъиритæй дæр уын ницы уыдзæн. Максим. «Нæ фехъуыстон ма зæгъ».
Чъирийаг; чъиригонд – диск; чъирикувæг; чъирикувæг дæ Хуыцау скæнæд. Фæстаг рæстæджыты сагъæс-додой ды дæр суанг Уæллаг Фыййагдоны дæр ма фехъуыстаис, Рая, зæгъгæ, ирон æвзагыл нæ къух бынтон куы ауи-
гъæм, уæд нæм чъирикувæг нал уыдзæн…
Дарддæр Гуыриаты Тамерлан æмæ Гуытъиаты Эльмирæйы арæзт 4-томон дзырдуатæй дæр æрхæссон цæвиттонтæ…
…Чъирикувæгыл æвзæр ныхас нæ фидауы; чъирикувæджы куывд дыл æрцæуæд; – Чындзæхсæв саразæнт, уый йеддæмæ чъирикувæджы агурын нæ бахъæудзæн. Мæрзойты Сергей.
Уартæ нудæсæм æнусы райдыдта ирон æвзагыл быдыртæ-хæхты дзырддзуан кæнын нæ табуйаг хæрзгæнæг Всеволод Миллер, сыгъзæрин талатæ суадзæд йæ рухс дзæнæтæй. Фæлæ йын йæ хъазуатон куыст кæронмæ ахæццæ кæнын нæ бантыст, æрмæстдæр 1927-1934 азты фæзындысты йæ Ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуаты 3 томы А.Н.Фрейманы редакцигонд æмæ баххæстгæнинæгтимæ. Мыхуыр та сæ Ленинграды Советон Цæдисы Наукæты академи ныккодта.
О, стыр ахъаз ацы рæгъмæ хæссинаг фæллойæн фесты фыдæй-фыртмæ нын бæрзонд æвæринаг ирон дзырды дæсны лæгтæ – Дзагурти Губади, Гарданти Михал, Собити Инал, Гарданти Муха, Æмбалты Увар (Цоцко), Гуыриаты Гагуыдз, Мысыкаты Мæхæмæт æмæ, уæд ма студент уæвгæйæ дæр, Абайты Васо.
Цæй, ацы рагон дзырдуаты дæр бацагурæм, Фæрниаты хорз Рая афтæ кæй тыххæй сиды, «æнæмæнг, айсын хъæуы нæ аив æмæ хъæздыг мадæлон æвзагæй дзырд «чъири», уыцы æнæазым термин.
Чъири-тæ, лепешка с сыром, диг. къере. Уæраджы чъири, коленная чашка.
Чидæр фыр æфсæрмæй йæ чъири къæйыл куы
ныууагъта.
Чъири кæнын; чъирийаг; къереаг; чъирифыссæн – мальва, просвирняк; инструмент (клише), при помощи которого делают узоры на лепешке…
… Фаг, уырнинаг цæвиттонтæ кæмæ нæ кæсынц адон дæр та, уый лæмбынæгæй рафæлдæхтытæ кæнæд Агънаты Гæстæны арæзт чиныг «Ирон æгъдæуттæ» – къорд раны дзы бамбæлдзæн нæ фыдæлтæн сæ цины фынгты «чъиритыл».
Науæд рагон ирон зарджыты цал хатты ’мбæлы, Хæмыцаты Раман йæ математикон ныхтæ рагæй нырмæ цы амæттаг «чъирийы» садзы, уый:
– Нарты Сатанамæ базарæн, къерегæнæг нин ку уодзæнæй…
– Нæ тумбул фингæмæ æртæ къерей…
– Не ’ртæ къерей, не ’ртæ къерей!
Науæд уыци-уыциты:
– Нæ уæлхæдзар – цæхæры кæфой, йæ астæу дзулы чъири.
Кæнæ Нарты кадджыты:
– Хæрзарæхст, цæрдæг кæстæртæ æртæ чъирийы æмæ æхсырфæмбæлттæ, æфсæйнаг уæхстыл кондæй, æрбахастой.
Дыууæ рæнхъы ма иу къорд зарæгæй:
– Хуссайраг мæнæуæй та – дæ чъирийаг.
– Хонсари мæнæуæй дæ къерехуар…
Фагæй фылдæр æрхастон дæнцæгтæ, æвæццæгæн, фæлæ ма Стыр Васойы дæр æфсадæххуырсау бацагурæм – мæнæ йе ’рдхæрæны фæллой «Историко-этимологический словарь осетинского языка», том I, Издательство Академии Наук СССР, Москва-Ленинград, 1958 аз.
…Къири/къере – «лепешка» (первоначально культового значения); Къириаг/къереаг предназначенное для къири (мука, тесто, сыр);
Къирифыссæн – деревянная форма, которой наносится узор на къири.
«Æфсин бæрæгбонмæ ’ртæ чъирийы ракодта, фынг æрæвæрдтой: дзаджджын чъиритæ, сырды фыд, карз цъæх арахъхъ», – Секъа.
Дыг. Æнæкиндзицуд кизгуттæ дин къерегæнгутæ; уæраджы къири.
«Алыксан уыдис æндон уæраджы чъириджын».
Из груз. Къвери – колобок, лепешка; сравнить грузинское: сепсис къвери – просфора.
…Циу просфора, уый та уын æз амонын мæнæ: «То же, что просвира – народная форма от греческого prosphora – дар, благодеяние; приношение.
В православном богослужении просвира – это маленький круглый белый пресный хлебец.
Российская Академия Наук Толковый словарь русского языка.
Уæ, гормæттæ! Кæм ис амыты гуырдзиаг марг?! Фæлæ ма дзы кæмдæр, мæ хуртæ, цæсгом дæр вæййы, аргъуыцгæнинаг лæгты раз æфсарм…
Мæнæ ма иу чиныгæй фæстаг æвдисæнтæ:
– Цы амонынц æртæ чъирийы фынгыл ирон æгъдаумæ гæсгæ… – фæрсы Цæгæраты Созырыхъо йæ чиныджы. Æмæ сын сæ нысан йæхæдæг амоны йæ чиныг «Аивады суадон» -ы. Горæт Ростов-на-Дону, 2020 аз.
Уæддæр æмæ ма уæддæр: Раман æмбисæндты чингуыты дæр не ссардта дзырд «чъири», фæлæ ма уæдæ æдзынæгдæр æркæсæд Гуытъиаты Хъ. сарæзт «Ирон æмбисæндтæ», зæгъгæ, ахæм æппæтæй æххæстдæр æмбырдгондмæ! Мах уал ын дзы æртæ ’рхæссæм: «Иу чъирийæ куывды нæ бадæуы», «Мæрдтæм чъири-куывдæй ничи цæуы», «Æртæ чъирийæ мысты хуынкъ æлхæдта»…
Бынтон диссæгтæ та Салæгаты З. «Ирон адæмы сфæлдыстад»-ы дыууæ чиныджы ис: «…уайсадгæ чи кодта, ахæм чындз, Хухайы ус, кæрдзыны чъири дæр йæ къухы дардта…» «Мади-Майрæм син къерехæссæг…», «Хуцау син сæ къеретæ ковун куд райдæдта…», «Чындздзон чызджытæ – дæ чъиригæнджытæ.»
Къæбæртæ, кæрдзынтæ иумæйаг ном сты нæ ахæм хæринæгтæн цыма… Тыхлæмæрст этимологи та фыдæлты зонд цæстыфтауæгау уайы.
