Аргъ кæмæн нæй, уыцы историон, юридикон æмæ культурон ахадындзинады артдзæст – Ирыстоны Архивон службæ, æрбынат кодта Дзæуджыхъæуы Пушкины уынджы. Йæ разамонæг Хайманты Барис нæ уацхæссæгæн куыд радзырдта, афтæмæй Цæгат Кавказы федералон зылды ацы архивæй фылдæр документтæ иуы дæр нæй. Ныхас – йæ абон æмæ фидæныл.
Архивон службæйы сæйрагдæр тых ис паддзахадон центрон архивы, районты дæлхайæдтимæ, æдæппæтæй дзы кусынц дыууа-дæсæй. Зассеты Ларисæ хæрз- æрыгонæй æрбацыд ардæм, лæууы архивы сæргъы. Арæзт у дыууæ структурон хайадæй. Историкон-политикон документаци кæм ис, уым сты куыстуæттæ æмæ организациты гæххæттытæ.
– Пенси исыны рæстæг кæмæн æрцæйхæццæ кæны, уыдонæн сæ бон у æрбацæуын æмæ дзы спайда кæнын. Æнгом бастдзинад нын ис Социалон фондимæ, Волгоградæй нæм бонмæ ссæуы 50-60 бафарсты, пенсийы рацæуинаг чи у, уыдоны тыххæй. Хицæн бафарстытæ алы паддзахæдтæ æмæ регионтæй цæуы хицæн адæймæгтæй генеалогийы фарстаты фæдыл, йæ мыггаджы равзæрды истори бæстон базонынмæ чи тырны, уыдонæй. Кæцыдæр лæггæдтæн фæхъæуы фидын, уымæн æмæ паддзахадон хæслæвæрд æххæст кæнын хъæуы, – зæгъы архивон службæйы разамонæг.
Бантыст сын Терчы зылды 1886 азы сфыст фараст томæй мыхуы-ры рауадзын, куыст кæронмæ нæма фæцис. Ахæм стыр хъæутæ, куыд Олгинскæ, Уæллагкомы
хъæутæ, Дигора нæ бацыдысты чингуытæм, дæсæм том рауа-дзынмæ бацæттæ кæндзысты републикæйы 23 хъæуы тыххæй æрмæг. Бахæсдзысты йæм аргъуанты чингуытæй ист историон фыстытæ: саби кæд райгуырд, чи сты йæ ныййарджытæ. Æппæт уыдæттæ æрцыдысты 1898-1917 азмæ, хæссынц цымыдисаг историон информаци. Барисы ныхæс-тæм гæсгæ, кæд сæм фæрæзтæ нæй, уæддæр сæ зæрдæ дарынц, ацы аз сын дæсæм том дæр кæй бантысдзæн рауадзын:
– Нæ архивы ис Терчы зылды документаци иууылдæр. Мæхъхъæлы йæ рауагътой аст томæй, иу хай дзы раттам Цæцæнмæ, иннæ – Дагестанмæ. Уырдыгæй мах архив дæр райста гæххæттытæ, 1794 азы фыст чырыстон дины документтæ райстам, æмæ нæм сты Стъараполы крайæ. Терчы зылды разамонæджы къæнцылары æрмæджытæ дæр нæм се ‘гас дæр сты. Гæххæттæй сæ нымæцонмæ раивын хъæудзæн. Цæгат Кавказы регионтимæ абаргæйæ, махмæ ацы куыст лæмæгъдæр цæуы, бантыст уал нын документты 4,5 проценты раивын. Йæ сæйраг аххос – нырыккон домæнты аккаг техникæ нæм кæй нæй, уый. Уымæ гæсгæ райдыдтам кусын Яндекс-архивимæ, пайдайаг хъуыддаг у. Афæдзы ‘мгъуыдмæ нын арендæйы раттой техникæ, арвитæм сæм æрмæджытæ, мартъимæ сæ лæвар дæтдзысты сæ сайты. Фылдæр цымыдисдзинад сæм æвзæрын кæнынц историон æмæ генеалогон æрмæджытæ.
Ирыстоны Сæргълæууæг Сергей Меняйлойы фæндонмæ гæсгæ арæзт æрцæудзæн сайт «Память народа Осетии». Техникон фарс-тайыл бакуыста республикæйы Нымæцон рæзты комитеты сæрдар Гахаты Даниил, ныр архайд цæуы æрмæджытæ дзы равæрыныл. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты Ирыстонæй 100 мин адæймагæй къаддæр нæ архайдта, уыдонæй уал хаст æрцыд 6 мины, ацы аз та нысан кæнынц 17 208 документы бахæссын. Иннæ ахсджиаг хъуыд-
дагыл дæр кусынц архивы. Сæ курдиат бахастой республикæйы æфсæддон комиссар Владимир Скоморохмæ, цæмæй архивыл сæмбæлын кæной, республикæйæ хæсты цалæй архайдтой, чи фæмард, уыдоны документтæ. Уæд историктæ, стæй адæм зондзысты æцæгдзинад. Комиссары дзуапп уыд ахæм: кæд уый республикæйы интересты ис, уæд цæттæ дæн сæ раттынмæ. Ныридæгæн уал нымæцонмæ ивд æрцыд æртæ районæй ист гæххæттытæ. Техникон фæрæзтæ сæм фаг нæй, хъæудзæн сын спонсортæ ссарын.
– Зонадон æрмæджытæ нæм фылдæр куы уаид, уый тыххæй фидардæр кæндзыстæм нæ бастдзинæдтæ наукæимæ баст организацитимæ. Фæнды нæ бынæттæм историкон экспедицитæ кæнын. Æрæджы уыдыстæм Олгинскæйы, Хъæдгæроны. Ацы хъæуты ис 19-æм æнусы кæроны цыртытæ.
ЦИНИИ цæттæ кæны æмгуыстдзинады пълан фондз азы æмгъуыдмæ, уæвгæ та нын дыууæ азмæ ба-дзырдтæ бафыссын бантыст Уæрæсейы фараст регионимæ. Цавæрфæнды информаци раттынмæ цæттæ сты Кæсæг-Балхъары
республикæйы, Астраханы об-
лæсты архивон службæтæ. Сæдæ документæй фылдæр райстам Хъырымæй, Запорожьейы облæс-тæй, стæй Стъараполы крайæ, – сæ бастдзинæдты тыххæй нын
фехъусын кодта Хайманы-фырт.
Републикæйы, архивы документты бæрц цы ‘мбæлы, уымæй зынгæ фылдæр сты. Тæссаг у, куы нал сбæззой æмæ куы фесæфой, уымæй. Ног бæстыхайы арæзтадæн Дзæуджыхъæуы Кадыровы уынджы радих кодтой зæхх, арæзтады проект цæттæ у. Йæ аргъ рæстæджы цыдимæ бæрзонддæргæнгæ цæуы, фæлæ цы гæнæн ис, фадат нæй йæ саразынæн – сæрмагонд æфсæддон операцийы фæудмæ банхъæлмæ кæсын хъæуы. Фарстамæ ногæй æркæсдзысты 2027 азы.
Æртындæс азмæ архивы æхгæд æрцыд 8 штатон иуæджы, уый хыгъд байгом æртæ. Уыдонæй дыууæ – сайты кусджытæн. Æрыгон кадртæ сæм кæй цæуынц кусынмæ, уый уæлдай æхсызгон у. Мырыкаты Артемийыл ссæдз азы цæуы, у Хетæгкаты Къостайы номыл университеты историон факультеты 4-æм курсы студент. Алы æмвæзады форумты иттæг хорз цæттæдзинад равдисы, хæсты тыххæй иууыл хуыздæр чи зоны, уыцы адæммæ хауы. У «Центр формирования ратной истории и генеалогии»-йы хайады сæргълæууæг. Фараст азы йыл куы цыд, уæд райдыдта архивмæ цæ-
уын æмæ æрмæджытимæ кусын. Иннæ æрыгон лæппу, Дзæрæхохты Раман, кусы гæххæттытæ нымæцонмæ раивыныл, архивæй йæ арвыстой ахуыр кæнынмæ.
Службæйы кусджытæ æрæмбырд кодтой Ирыстоны разагъды лæгты документты коллекци, стæй «Фыдыбæстæ хъахъхъæнджытæ»-йы фонд. Сагъæсгæнгæ нын дзырдта Барис, кæй сæм нæй афгайнаг, цæцæйнаг хæстыты архайджыты документтæ. Фыцца-джы архайдта 1450 æфсæддоны, 60 дзы фæмард сты… Дыккаджы ордентæй хорзæхджын æрцыдысты 250-йæ. Æрæджы сæм Уæрæсейы Паддзахадон архивæй æрцыд комкоммæ амынддзинад, цæмæй сæрмагонд æфсæддон операцийы архайджыты тыххæй документтæ райдайой æмбырд кæнын. Ныридæгæн уал сæ нымæц у 200 фылдæр. Гæххæттытæ нымæцонмæ ивд æрцæудзысты, æмæ сæ алкæй тыххæй базонынæн дæр уыдзæн фадат.
ХУЫБИАТЫ Ларисæ, къамтæ систа
Татьянæ ШЕХОДАНОВА
