Ацы рубрикæйы бынмæ рæстæгæй-рæстæгмæ равзарæм республикæйы иу кæнæ иннæ муниципалон сконды уавæр. Æрныхас кæнæм бынæттон адæмы царды уавæртыл, куыд цæрынц, цæмæй тыхсынц, науæд сæ цардæй разы цæмæй сты, æппæт уыцы фарстатыл. Ацы хатт нæ афæлгæст у Дыгуры районыл.
Уæлдæр ранымад фарстатыл ныхас кодтой, амæй-размæ нæ республикæйы Парламенты Советы уæнгтæ Дыгуры районы цы æмбырд сарæзтой, уым дæр. Сæйраг рыныхасгæнæг дзы уыд районы сæргълæууæг Цагъаты Сослан, æмæ куыд загъта, афтæмæй ныртæккæ не ‘ппæт дæр цæрæм, нæ бæстæйы историйæн ахсджиаг, цымыдисаг æмæ вазыгджын чи у, ахæм рæстæджы. Не ‘мзæххонтæй бирæтæ сыстадысты æмæ æрлæууыдысты Фыдыбæстæ хъахъхъæнджыты, сæрмагонд æфсæддон операцийы архайджыты æмрæнхъ. Организацитæ æмæ куыстуæтты коллективтæ, Парламенты æмæ Минæвæртты Æмбырды депутаттæ, амалхъомтæ, бархионтæ, йæ зæрдæ райгуырæн бæстæйыл кæмæн риссы, ахæм хицæн адæймæгтæ æххуыс кæнынц æфсæддонтæн æмæ сæ бинонтæн, æрвитынц гуманитарон æххуыс фронтмæ. Уый дзурæг у, æфсад æмæ адæм иу кæй сты, ууыл.
Бюджет
Муниципалон районы экономикон нывылдзинадæн йæ фыццагдæр бæрæггæнæн у бюджетæй – куыд йе ‘фтиæгтæй, афтæ йæ хæрдзтæй – хæдзардзинæй пайда кæныны фарста. Уыцы хъуыддаг сæххæст кæнын къухы кæй бафтыд, уый фæрцы районы лыггонд цыдысты ахсджиаг фарстатæ: бюджетон къабазы кусджытæ афоныл истой сæ мызд, социалон хæстæ дæр æххæстгонд цыдысты.
Ивгъуыд азы районы бюджеты æфтиæгтæ рауадысты 839 096 мин сомы, кæнæ та пъланы 101 проценты, хæрдзтæ та – 831 474 мин сомы, кæнæ пъланы 98 проценты. Уыимæ, хи æфтиæгтæ рауадысты 224 349 мин сомы. Хæрдзтæн сæ фылдæр хай баст уыд адæмæн мызд æмæ артаджы-энергихæссæг фæрæзтæн фидынимæ, стæй республикон æмæ муниципалон нысанмæарæзт программæтæ æххæст кæнынимæ.
Ацы бонмæ мызд æмæ коммуналон лæггæдтæн фидынæй, социалон бафыстытæ, алыхуызон программæты мадзæлттæ æмæ æндæр хæстæ æххæст кæнынæй район хæстæ нæ дары.
Национ проекттæ
«2024 азмæ Уæрæсейы Федерацийы рæзты национ хæстæ æмæ стратегион нысанты тыххæй» Уæрæсейы Федерацийы Президенты Указ æххæст кæнгæйæ, Дыгуры район царды уагъта цалдæр национ проекты.
«Хъæууон территориты иумæйаг райрæзт»-ы паддзахадон программæйы фæлгæты (программæ ахицæн уыдзæн ацы азы кæрон) Дур-Дуры арæзт цæуы, сывæллæттæн 120 бынаты кæм ис, ахæм рæвдауæндон; Дур-Дуры 2-æм астæуккаг скъола бындуронæй рацарæзтой; Дур-Дуры ма арæзт цæуы спортивон зал; ивгъуыд аз та кæронмæ ахæццæ сты Дигорайы 2-æм рæвдауæндоны æмæ Дигорайы 2-æм астæуккаг скъолайы бындурон рацарæзты куыстытæ; Дур-Дуры уынгты фæзынд рухсгæнæнтæ.
«Горæты нырыккон бакаст аразын»-ы программæмæ гæсгæ Дигорайы базылдысты дыууæ æхсæнадон фæлладуадзæн бынатмæ æмæ бирæфатерон хæдзары кæртмæ.
«Дыгуры районы фæндæгты хæдзарад райрæзын кæнын»-ы программæйы фæлгæты базылдысты Дигорайы уынгтæй цалдæрмæ. Æдæппæт 2025 азы сæххæст кодтой 340 милуан сомæй фылдæры аргъ куыстытæ. Уый у, уымæй размæйы азимæ абаргæйæ, дæс хатты фылдæр.
Адæмæн цæрæнхæдзæрттæ дæттыны фарста
Адæмы хицæн къордтæн цæрæнуæттæ дæттыны программæ районы æххæстгонд цæуы ныр цалдæр азы дæргъы. 2025 азы муниципалон программæ «2025-2027 азтæм Дыгуры районы æрыгон бинонтæн цæрæнуæттæ дæттын»-ы фæрцы паддзахадон æххуыс радтой æртæ бинонтæн.
Уымæй уæлдай, 2025 азы адæмы сæ кæлæддзаг хæдзæрттæй ног цæрæн бынæттæм раивыны программæ районы æххæстгонд æрцыд. Ног бынæтты æрцардысты 29 адæймаджы, компенсацион бафыстытæ рауадысты 46 милуаны æмæ 674 мин сомы.
Хъæууон хæдзарад
Хъæууон хæдзарад у районы рæзты сæйрагдæр рахæцæн, уымæ гæсгæ йæм цæуы фылдæр æргомздæхт. Хъæууонхæдзарадон нысаниуæджы зæххытæ районы сты 21 669 гектары, уыдонæй хуымзæххытæ – 14 6127 гектары, хосгæрдæнтæ – 1 986 гектары, хизæнуæттæ – 5 038 гектары æмæ 28 гектары ахсынц бирæазыккон зайæгойтæ.
Аграрон къабазы архайынц 79 хъæууон-хæдзарадон куыстгæнæджы, уыимæ: хъæууонхæдзарадон кооперативтæ – авд, æнæххæст бæрнондзинады æхсæнадтæ – 13, фермерон хæдзарæдтæ – 59.
Ивгъуыд аз район байтыдта нартхоры 14 470 гектары, 218 гектары – соя, 935 гектары æхсынæнтæ æмæ 25 гектары хъæбæрхоры фæззыгæндтæ.
Субсидиты хуызы хъæууонхæдзарадон куыстгæнджытæн фæстаг азты ис хорз æххуыс паддзахады ‘рдыгæй, уыимæ, уыцы æххуыс азæй-азмæ кæны фылдæр. Афтæ, 2021 азы кæд 34 милуаны æмæ 389 мин сомы уыд, уæд 2024 азы та – 206 милуаны æмæ 127 мин сомы.
Хъыгагæн, боныхъæды уавæртæ арæх фехалынц хъæууонхæдзарадон куыстгæнджытæн сæ пълантæ. Зæгъæм, ацы сæрды хус рæстæг тынг бахъыгдардта нартхоры тыллæг.
Фосдарынады куыст райрæзын кæнынæн хорз гæнæнтæ аразы республикæйы Хъæууон хæдзарады министрад. Афтæ, районы фосдарынады куыст кæнынц, гранттæ лæвæрд кæмæн æрцыд, 14 ахæм адæймаджы. Сæ хæдзарæдты уыдон дарынц æдæппæт 1 460 сæры æмæ фыстæ – 3 820.
Хоры культуртæ дарынæн æмæ сæ бакусынæн районы гæнæнтæ сты бирæ. Уыдон сты авд элеваторы, сæ хъомысмæ гæсгæ дзы дарæн ис 150 мин тоннæйы хор. Хъуаг не ‘ййафынц хæдзарæдтæ хъæууонхæдзарадон техникæйæ дæр.
Æнæниздзинад хъахъхъæнынад
Адæмы æнæниздзинад аразгæ у, медицинон кусæндæттæ цы уавæры сты æмæ куыд архайынц, уымæй. Дыгуры районы центрон рынчындон ивгъуыд аз цы лæггæдтæ фæкодта, уыдон, 2024 азимæ абаргæйæ, уыдысты æхсæз проценты фылдæр. Стационар кусы нывыл уавæрты. Ацы азы фыццаг æмбисы йе ‘ххуыс бахъуыд 1 212 рынчыны. Фæлæ диагностикон мадзæлттæ куыд арæзт цæуынц, уыцы хъуыддаг зæрдæмæдзæугæ нæма у. Зæгъæм, УЗИ-йы аппарат кæй фехæлд, уый аххосæй ивгъуыд аз зæрдæ æмæ дадзинты низтимæ баст иунæг рынчынæн дæр рынчындонæн йæ бон баххуыс кæнын нæ баци. Электрон диагностикæ кæй хъуыд, уыцы рынчынтæн дæр се ‘ппæтæн баххуыс кæнын къухы нæ бафтыд.
Уый хыгъд, федералон, стæй республикон льготæтæй пайда чи кæны, ахæм рынчынтæ дзæбæхгæнæн хостæй хъуаг не ‘ййæфтой.
Йæхи хорз равдыста программæ «Хъæууон дохтыр». 2023-2025 азты районмæ кусынмæ æрбацыд авд æрыгон специалисты – офтальмолог, ЛОР, травматолог, анестезиолог, кардиолог, педиатр æмæ терапевт.
Демографион уавæр районы иудадзыг кæны ивгæ. Ныртæккæ районы цæрджытæ сты 18,5 мин адæймагмæ хæстæг. Сæйраг хæс у саразын экономикон, социалон æмæ медицинон æмбæлгæ уавæртæ, цæмæй сывæллæттæ фылдæр гуыра, адæм та мæлой къаддæр.
Фæндæгтæ
Машинæты фæндæгтæ районы сты 359 километры, уыдонæй 84 километры сты регионалон (муниципалитетты ‘хсæн) нысаниуæджы, 275 та – бынæттон нысаниуæджы фæндæгтæ. Регионалон нысаниуæджы фæндæгты 84 километрæй нормативон домæнтæн дзуапп дæттынц æрмæстдæр 48 километры. Бынæттон фæндæгты 275 километрæй та нормативон домæнтæн дзуапп дæттынц æрмæстдæр 64 километры, кæнæ та сæ 23 проценты.
Федералон закъонæвæрынадмæ гæсгæ, бынæттон нысаниуæджы машинæты фæндæгтæ дарыныл æмæ сæ уавæрыл дзуапп дæтты бынæттон хиуынаффæйады администраци. Фæлæ уыцы хæс цæмæй æххæст кæной, уымæн фылдæр хатт районы бюджеты æфтиæгтæ фаг нæ вæййынц. Ацы ран хорз уаид, закъонæвæрынад цы гæнæнтæ амоны, уыдонæй спайда кæнын, зæгъæм, зæххы хæйттæ хаццоны дæттын, рекламæтæ æвæрын æмæ æндæртæ (257 федералон закъоны 34 статья). Уæдæ район фæндæгтыл цы хæрдзтæ кæны, уым сын æххуыс кæны республикон бюджет дæр. Афтæ, ивгъуыд аз фæндæгтæ рацаразыныл районæн дихгонд æрцыд 45 450 650 сомы. Уыдонæй 33 566 650 сомы сты республикон бюджетæй, 11 884 000 сомы та – бынæттон бюджетæй.
Ацы азмæ та фæндæгтæ рацаразынæн районæн хъуамæ лæвæрд æрцæуа 36 977 428 сомы, уыдонæй 21 183 900 сомы сты республикон бюджеты æхца, 15 793 528 сомы та – бынæттон бюджеты æхца.
Куыдфæнды куы уа, уæддæр бынæттон хиуынаффæйады администраци, районы фæндæгтæ техникон æмæ сæ пайда кæныны домæнтæн дзуапп цæмæй дæттой, уымæн мадзæлттæ аразыныл хъуамæ архайа.
Социалон æххуыстæ
Адæмы царды нывыл уавæртæ аразгæ сты, социалон æгъдауæй сын цавæр æххуыс ис, уымæй. Ацы хъуыддаджы сæйраг æргом аздахын хъæуы хистæр кары адæммæ æмæ, æххуысхъуаг чи æййафы, ахæм сывæллæттæ æмæ бинонтæм. Уыцы архайд районы кæны Цæрджытæн социалон æгъдауæй лæггадгæнæг центр. Ацы ран кусы цæугæ бригад æмæ æххуыс кæны, 65 азæй уæлæмæ кæуыл цæуы, хъæуты ахæм цæрджытæн. Сæ куыст æххæст кæнынц федералон проект «Хистæр кары адæм» æмæ национ проект «Бинонтæ»-йы фæлгæтты. Ивгъуыд аз бригады уæнгтæ 60 хатты ацыдысты карджын адæмæн сæ хæдзæртты бæлæггад кæныны тыххæй æмæ баххуыс кодтой 300 адæймагæн.
Районы куыст цæуы сывæллæттæ æмæ æнахъомты фæлладуагъдыл æмæ се ‘нæниздзинад фæфидардæр кæныныл.
Ивгъуыд аз аст сидзæр сывæллонæн лæвæрд æрцыд цæрæн хæдзæрттæ (2024 азы фатертæ райстой æрмæстдæр дыууæ сывæллоны). Ацы аз дæр сæ цæрыны уавæртæ фæхуыздæр уыдзысты æхсæз ахæм æрыгон адæймагæн, уыдонæй æртæ сты сæрмагонд æфсæддон операцийы архайджытæ. Рады ма чи лæууы æмæ цæрæн хæдзармæ æнхъæлмæ чи кæсы ахæмтæ ма ис, фæлæ уыдоны фарста алыг кæныныл дæр район архайдзæн дарддæр.
Ахуырад
Дыгуры районы кусынц 22 организацийы: дæс скъолайы, фараст рæвдауæндоны æмæ уæлæмхасæн ахуырады æртæ уагдоны. 2025-2026 азты муниципалон программæйы бæрæггæнæнтæ æххæстгонд æрцыдысты. Районы фæзынд ног рæвдауæндæттæ, скъолатæ æрцыдысты бындурон рацарæзт. Пъланы хæстæ фыст сты 2029 азмæ.
Районы дарддæр æххæстгонд цæуынц национ проекттæ «Ахуырад» æмæ «Фæсивæд æмæ сывæллæттæ». Æппæт скъолаты дæр сæ куыст кæнынц æрдззонынадон-наукон æмæ технологон «Рæзты тæлмытæ»-йы центртæ. Сæ ахуырдзаутæ сты минæй фылдæр, алыхуызон олимпиадæты равдисынц бындурон зонындзинæдтæ æмæ сæ къухы бафтынц иттæг хорз бæрæггæнæнтæ. Уæдæ рæвдауæндæтты кой куы кæнæм, уæд Дигорайы 1-æм рæвдауæндон ныр æртыккаг хатт фæд-фæдыл нымад цæуы Уæрæсейы хуыздæр рæвдауæндоныл.
Проект «Алы сывæллоны æнтыст»-ы фæлгæты арæзт æрцыд уæлæмхасæн ахуырады 1 100 бынатæй фылдæр. Уæлæмхасæн ахуырад аххæссыд районы сывæллæтты 99 процентыл. Скъолаты ис профилон æмæ профилы агъоммæйы кълæстæ, уыимæ, кадетты кълæстæ, IT æмæ педагогон кълæстæ. Скъолаты стыр æргом здæхт цæуы кæстæрты патриотон хъомыладмæ. Арæх саразынц лæгдзинады уроктæ. Амонæг дзы вæййынц сæрмагонд операцийы архайджытæ.
Фæлæ ахуырады къабазы ис лыггæнинаг фарстатæ дæр. Скъолаты нæ фаг кæнынц психологтæ. Иуæй-иу скъолаты хъæуы ахуырадон куыстæн æххуысгæнæг дзаума, оргтехникæ, спортивон фæрæзтæ сног кæнын.
Алыхуызон предметты ахуыргæнджытæй районы скъолатæ хъуаг не ‘ййафынц. Ивгъуыд аз программæ «Хъæууон ахуыргæнæджы» фæрцы районмæ кусынмæ æрцыд уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæг, кусын ма райдыдтой аст æрыгон ахуыргæнæджы.
Культурæ
Культурæйы къабаз районы парахат кæны республикон паддзахадон программæйы фæрцы. Афтæ, æрвылазон субсидиты æххуысæй фæфидар культурæйы хæдзæртты материалон-техникон бындур, фыццаджыдæр, фæхуыздæр сты районы Культурæйы хæдзары æмæ Дигорайы Сывæллæтты аивæдты скъолайы гæнæнтæ. Районы центрон библиотекæ та æрбынат кодта ног бæстыхæйы, æрæвæрдтой дзы ног хæдзарыдзаума æмæ ног техникæ.
Фæлæ культурæйы иуæй-иу кусæндæтты уавæртæ æмæ сæ гæнæнтæ нырмæ сты рацаразинаг. Афтæ, Мостыздæхы бынæттон клуб ис кæлæддзаг уавæры, цалцæггæнæн ын нал ис, уымæ гæсгæ культурон мадзæлттæ арæзт цæуынц хъæуы спортивон комплексы. Сæ библиотекæ дæр домы бындурон цалцæг, зымæг дзы фæлæууæн нæй, уымæн æмæ дзы хъармгæнæнтæ нæ кусынц. Хъарман-Сындзыхъæуы культурæйы хæдзар иуцасдæр рæстæджы размæ æрцыд бындурон рацарæзт, фæлæ хъуаг æййафы йæ материалон-техникон бындур. Районы цы авд библиотекæйы ис, уыдонæй æрмæстдæр æртæ баст сты интернетимæ. Компьютерон техникæйæ дæр æххæст не сты.
Уымæ гæсгæ республикæйы Парламент фæндон хæссы республикæйы Хицауадмæ, цæмæй программæ «Арæзтад»-ы фæлгæты культурæйы хæдзæрттæ районы саразынæн дихгонд æрцæуа хъæугæ фæрæзтæ.
Фæлæ зындзинæдты сæрты хизгæйæ, районы библиотекæтæ уæддæр архайынц ахадгæ куыст кæныныл, аразынц бæстæзонæн цымыдисаг проекттæ, æмбырд кæнынц се ‘мзæххонты тыххæй историон æрмæджытæ, кæнынц фембæлдтытæ фæсивæдимæ.
Спорт æмæ фæсивæдон политикæ
Физкультурæйы къабазы районы сæ куыст æххæст кæнынц 37 спортивон организацийы, иу спортивон комплекс, æртæ стадионы, 12 спортивон залы æмæ 20 спортивон фæзы. Зæгъæн ис, æмæ спортæй архайынæн районы арæзт æрцыд æппæт уавæртæ дæр.
Фæсивæдон политикæ æмæ алы адæмыхæттыты ‘хсæн ахастдзинæдтæн сæ фыццаградон нысан у æрыгæтты патриотон хъомылад, æнæниз цардыуагмæ, æхсæнадмæ æмæ социалон цардмæ, бархионты змæлдмæ се ‘ргом здахыныл архайд, экстремизм æмæ терроризмы профилактикæйы мадзæлттæ аразыны хъуыддаг.
Районы цæрынц 26 адæмыхаттæй фылдæры минæвæрттæ. Кæрæдзи нымайын, кæрæдзийæн быхсын æмæ кæрæдзийæн аргъ кæныны нысанимæ районы арæзт цæуынц фестивалтæ, фембæлдтытæ, конкурстæ. Алы динтæ, алы нациты бæрæгбон районы цæрджытæн свæййы иумæйаг бæрæгбон.
Бынæттон хиуынаффæйад куыд кусы, бынæттон фарстатæ иумæ лыг кæныныл куыд архайы, уый æрвылбон уынынц муниципалон районы, уыимæ, Дыгуры районы цæрджытæ дæр. Аргъгæнæг дæр сын сты адæм. Уымæ гæсгæ районы разамынды æнтыстджын архайдæн йæ хуыздæр бæрæгæнæн у, адæмы царды уавæртæ хуыздæр куыд кæнынц, уый.
ДЕДЕГКАТЫ Зæлинæ
